Kanda hano ubone urutonde rw’amasomo.
Inyandiko ya mbere. Iri somo rishobora kunozwa uko igihe kigenda.
Isomo rya 11 — Ibyakozwe n'Intumwa 11: Itorero rya Antiyokiya n'Izina “Umukristo”: Igihe Ijambo Ryambuka Imico
IGITEKEREZO GIKURU
Itorero ry'i Yerusalemu ryiga kwakira ibyo Imana yakoze mu Banyamahanga. Petero asobanura inkuru ya Koruneliyo intambwe ku yindi, maze abizera b'Abayahudi bahimbaza Imana. Hagati aho, abizera batatanyijwe — abigishwa basanzwe, batavuzwe amazina — bagera muri Antiyokiya batangira kubwiriza Umwami Yesu ku bavuga Ikigiriki. Ukuboko k'Umwami kuba kumwe na bo. Barinaba aratumwa. Barinaba ajya gushaka Sawuli i Taruso. Bamara umwaka wose bigisha. Kandi muri uwo mujyi w'icyambu w'imico myinshi, abigishwa bitwa “Abakristo” bwa mbere. Antiyokiya ihinduka ubutaka bw'imbuto z'ubutumwa bw'isi yose — kandi ikaba itorero rya mbere ryohereje ubufasha mu rugendo rurerure ku bavandimwe na bashiki babo bababaye.
IGICE CYA 1 — GUSOMA IBYANDITSWE: IBYAKOZWE N'INTUMWA 11:1-30
Fungura Bibiliya yawe usome Ibyakozwe n'Intumwa 11 buhoro, kugeza ku mpera. Iki gice gifite ingendo ebyiri nyamukuru: Petero yiregura ku butumwa bw'Abanyamahanga imbere y'itorero ry'i Yerusalemu (imirongo 1-18), no gushingwa kw'itorero rya Antiyokiya hamwe n'impano yaryo yo gufasha Yudaya mu gihe cy'inzara (imirongo 19-30).
Ibyakozwe n'Intumwa 10 byari umuryango ukinguka. Ibyakozwe n'Intumwa 11 ni itorero rinyura muri uwo muryango. Imiryango ibiri irimo gushushanywa: itorero rya Yerusalemu ryari risanzwe, ryiga kwakira ibyo Imana yakoze i Kayisariya; n'itorero rishya rya Antiyokiya ryiga kubaho nk'itorero rya mbere rivanze imico mu mateka. Amasomo yombi aradufitiye akamaro. Amatorero akuze agomba kwiga guha umugisha ibyo Imana ikora mu hantu hashya. Amatorero mashya agomba kwiga kohereza no gusubiza ku bo yigeze guhabwa Ijambo.
UMURONGO W'INGENZI — IBYAKOZWE N'INTUMWA 11:23-24
Agezeyo abonye ubuntu bw'Imana aranezerwa, abahugura bose ngo bakomere ku Mwami mu mitima yabo yose. Kuko yari umuntu mwiza, yuzuye Umwuka Wera no kwizera, abantu benshi bongererwa Umwami.
IGICE CYA 2 — KUGENDERA MU IBYAKOZWE N'INTUMWA 11
A. Ikibazo cyavuye i Yerusalemu
“Intumwa na bene Data bari i Yudaya bumva ko Abanyamahanga na bo bakiriye ijambo ry'Imana. Nuko Petero azamutse i Yerusalemu, abo mu bakebwe baramugaya bati: ‘Winjiye mu nzu y'abantu batakebwe, urasangira na bo.’”
Itegereze neza: abizera b'i Yerusalemu ntibari barwanya guhinduka kw'Abanyamahanga ubwako. Bari barwanya gusangira kwa Petero na bo. Yarasangiye na bo. Mu muco w'amategeko akomeye y'ibiryo, gusangira ameza ni cyo cyari ikimenyetso cyimbitse cyo kwakira. Gusangira ni ukuvuga ko muri umuryango umwe.
Iki ni kimwe mu bibazo byoroheje ariko by'ukuri bya buri torero rifite imico myinshi. Inyigisho ishobora gukemuka mbere y'uko ameza akemuka. Dushobora kumvikana twese ko Kristo akiza abantu bo mu mahanga yose — kera cyane mbere y'uko tworoherwa no kurira mu ngo zabo, gushyingirana n'abana babo, cyangwa kuyoborwa n'amajwi yabo. Ameza ni ho ubumwe bwimbitse bugeragerezwa.
B. Petero avuga inkuru intambwe ku yindi
Igisubizo cya Petero ku kunengwa kirimo kwihangana. Ntiyishyira hejuru. Ntavuga ngo: “Ndi intumwa iyoboye, mugomba kunyizera.” Asubiramo inkuru yose yitonze — iyerekwa rye hejuru y'inzu, abantu bakomanze ku muryango, Umwuka amubwira kujyana na bo atazuyaje, urugo rw'i Kayisariya, n'Umwuka amanuka hagati mu kibwirizwa.
“None ubwo Imana yabahaye impano imwe n'iyo yaduhaye ubwo twizeraga Umwami Yesu Kristo, nari nde ngo mbashe kubuza Imana?”
Icyo ni cyo kibazo shingiro. Ndi nde ngo ndwanye ibyo Imana ikora? Iyo Umwami akora mu buryo cyangwa ahantu tutateguye, inshingano yacu si ukurinda imipaka ya kera, ahubwo ni ukumenya ibimenyetso by'Imana. Kwicisha bugufi kwa Petero ni kimwe mu bimugira mukuru hano. Yashoboraga kujya impaka. Ahubwo yasubiyemo inkuru.
C. Itorero ry'i Yerusalemu rihimbaza Imana
“Bamaze kumva ibyo baraceceka, bahimbaza Imana bati: ‘Noneho Imana ihaye n'Abanyamahanga kwihana kubazanira ubugingo.’”
Iyi ni imwe mu nteruro nziza kurusha izindi mu Ibyakozwe n'Intumwa. Itorero ryose ry'i Yerusalemu — itorero rikuze, risanzwe, ahanini ry'Abayahudi — rihagarika kunenga ritangira kuramya. Baretse umupaka wabo bakundaga kuko bamenye ibyo Imana yakoze.
Bimwe mu bihe bikomeye by'itorero ntibiba igihe uruhande rumwe rutsinze impaka, ahubwo biba igihe impande zombi zifukamye hamwe zivuga ziti: “Imana yakoraga, kandi ntitwabibonye kugeza ubu.” Amatorero ashaje yiga gukora ibi akomeza kugira ubuzima. Amatorero ashaje abyanga arakomera akuma.
“Nari nde ngo mbashe kubuza Imana?” ni cyo kibazo cy'ingenzi umwizera ukuze ashobora kwiga kubaza.
D. Abizera batatanyijwe bagera muri Antiyokiya
“Nuko abari baratatanyijwe n'akarengane kabaye igihe Sitefano yicwaga, bagenda bagera i Foyinike, i Kupuro no muri Antiyokiya, bavuga ijambo ku Bayahudi bonyine.”
Subira inyuma kuri Ibyakozwe n'Intumwa 8:1. Kurenganywa kwatatanyije itorero. Twabonye Filipo muri Samariya. Twabonye Umunyetiyopiya umwe mu nzira yo mu butayu. Ubu Luka atubwira ko abandi bizera batavuzwe amazina bagiye kugera muri Antiyokiya yo muri Siriya — nko ku birometero 500 mu majyaruguru — bagenda bamamaza Injili. Si abamisiyoneri bahawe komisiyo ku mugaragaro. Ni abigishwa batatanyijwe bakora icyo abigishwa batatanyijwe bakora: kubwira abantu ibyerekeye Yesu.
Antiyokiya wari umujyi wa gatatu ukomeye mu Bwami bw'Abaroma, nyuma ya Roma na Alegizandiriya. Wari umujyi w'icyambu ufite imico myinshi, urimo Abagiriki, Abaroma, Abasiriya, Abayahudi, n'amadini menshi atandukanye. Wari umujyi Injili yashoboraga gukwiramo vuba — kandi itorero ryagombaga kwiga vuba kubaho rirenga imico.
E. Abavuga Ikigiriki bagerwaho
“Ariko bamwe muri bo, abagabo b'i Kupuro n'i Kirene, bagera muri Antiyokiya, batangira kubwira Abagiriki na bo, bababwira ubutumwa bwiza bw'Umwami Yesu.”
Aba ni intwari zitavugwa cyane zo mu Ibyakozwe n'Intumwa 11. Luka ntabavuga amazina. Abita gusa “abagabo b'i Kupuro n'i Kirene.” Nta rwandiko rw'intumwa bari bafite, nta muhango wo kubohereza. Batangiye gusa kubwira Abagiriki na bo. Ijambo “na bo” rifite akamaro — ntibahagaritse kubwiriza Abayahudi; batangiye kongeraho Abagiriki. Ubutumwa bwagukaga mu buryo busanzwe uko bumviraga Umwuka.
“Ukuboko k'Umwami kwari kumwe na bo, maze abantu benshi barizera bahindukirira Umwami.” Iyo mvugo — “ukuboko k'Umwami” — iva mu Isezerano rya Kera, aho akenshi isobanura imbaraga z'Imana zo gutabara ubwoko bwayo. Ubu isobanura imbaraga zikiza z'Injili uko ikwira. Umwami ashyigikira ubuhamya bw'abigishwa bumvira, basanzwe.
F. Barinaba aratumwa — “aranezerwa”
Inkuru y'ibiri kubera muri Antiyokiya igera ku itorero ry'i Yerusalemu. Bohereza Barinaba. Bashoboraga kohereza Petero cyangwa umwe muri ba Cumi na Babiri. Bohereje uw'umuhumuriza. Iri ryari ihitamo ryiza.
“Agezeyo abonye ubuntu bw'Imana aranezerwa.” Uwo ni umutima wa buri mukuru w'itorero ufite ubuzima. Iyo ubuntu buri gukorera ahantu utari witeze, mu bantu utari witeze, mu buryo utari witeze — ushobora kwishima cyangwa ukumva utewe ubwoba. Barinaba yarishimye. Abahugura bose ngo bakomere ku Mwami n'imitima yabo yose.
“Yari umuntu mwiza, yuzuye Umwuka Wera no kwizera, kandi abantu benshi bongererwa Umwami.” Itegereze urutonde. Barinaba ntiyateguye gukura nk'umunyamayeri. Yahumurije abizera; Umwuka akora isarura. Gukura kuzima gukurikira guhumuriza kuzima.
G. Barinaba ajya gushaka Sawuli i Taruso
“Nuko Barinaba ajya i Taruso gushaka Sawuli; amaze kumubona amuzana muri Antiyokiya.”
Sawuli yari yaroherejwe iwabo i Taruso, umujyi yavukiyemo, mu Ibyakozwe n'Intumwa 9:30 kubera imigambi yo kumwica. Yari yarahamaze imyaka — ntituzi neza umubare wayo. Barinaba aramwibuka. Agenda mu majyaruguru, aramubona, aramugarura. Hatabaye Barinaba, intumwa y'Abanyamahanga ishobora kuba yaragumye ituje i Taruso. Barinaba ni we ukomeza gukurura Sawuli amusubiza mu mutima w'ubutumwa.
Iyi ni inshuro ya kabiri Barinaba akorera Sawuli ibi. Mu Ibyakozwe n'Intumwa 9 yamuhamije ku ntumwa z'i Yerusalemu. Mu Ibyakozwe n'Intumwa 11 amuhamagarira umurimo wa Antiyokiya. Umurimo w'abantu bamwe ni ugushaka abandi no kubashyira mu mwanya. Umwami ahagurutsa bene abo bantu. Mububahe.
H. Umwaka wose wo kwigisha — gukura bifite akamaro
“Nuko bamara umwaka wose baterana n'itorero, bigisha abantu benshi.” Umwaka wose wo kwigisha. Itorero rya Antiyokiya ntiryubatswe ku gikorwa kimwe cy'ububyutse. Ryubatswe ku nyigisho zihoraho kandi zifite ubwitonzi. Guhinduka ni umuryango; kwigishwa ni inzu.
Iyi ni icyitegererezo ku matorero yacu uyu munsi. Rimwe na rimwe dukunda umwanya w'igitangaza kurusha umurimo wihangana wo kwigisha. Antiyokiya yabaye Antiyokiya kuko abigisha babiri biyeguriye umwaka w'inyigisho. School of Service ivuka muri iyo myizerere. Igisha abizera. Wubake urufatiro. Fata umwaka niba ari wo ukenewe.
I. “Bitwa Abakristo bwa mbere muri Antiyokiya”
“Abigishwa bitirwa Abakristo bwa mbere muri Antiyokiya.”
Iyi ni imwe mu nteruro zituje ariko zikomeye mu Isezerano Rishya. Abizera bari Abakristo mbere ya Antiyokiya. Ariko muri Antiyokiya ni ho umuco wari ubakikije wabise izina — Christianoi, “aba Kristo,” “abantu ba Kristo.”
Kuki Antiyokiya, si Yerusalemu? Kuko i Yerusalemu, abizera bari bakiboneka nk'agatsiko ko mu idini ry'Abayahudi. Muri Antiyokiya, aho Abayahudi n'Abagiriki basengeraga hamwe munsi y'Izina rimwe, abaturage babakikije bagombaga guhimba ijambo rishya. Umuryango mushya wari ukeneye izina rishya. Isi yarebye iryo torero ry'imico myinshi, ryuzuye Umwuka, iryita izina rya Shebuja.
Icyo ni kimwe mu bimenyetso by'itorero rifite ubuzima. Isi ntikwiye kubaza ngo: “Aba ni abantu ba nde?” Igisubizo kigomba kugaragara mu buryo dukundana, tubabarirana, twakira abanyamahanga, dusangirira hamwe. Tugomba kuba abantu ba Kristo batibeshywaho.
J. Agabo n'inzara — gutanga kurenga intera
“Muri iyo minsi abahanuzi bamanuka bava i Yerusalemu baza muri Antiyokiya. Umwe muri bo witwaga Agabo arahaguruka, ahanura ku bw'Umwuka ko inzara ikomeye izatera mu isi yose y'Abaroma.”
Igisubizo cya Antiyokiya kirihuta. “Abigishwa biyemeza ko buri wese uko ashoboye yohereza ubufasha kuri bene Data batuye i Yudaya. Barabikora, babyoherereza abakuru babinyujije kuri Barinaba na Sawuli.”
Soma ibi witonze. Ikintu cya mbere iri torero rishya rikora nyuma y'umwaka wo kwigisha ni kohereza imfashanyo i Yerusalemu. Umukobwa aha umugisha nyina. Icyashya cyohereza ku cyakera. Antiyokiya amaherezo izaba urubuga rwohereza Pawulo mu ngendo z'ubumisiyoneri, ariko igikorwa cyayo cya mbere cyambukiranya imipaka nticyari urugendo rw'ubumisiyoneri; cyari ituro ry'ubufasha.
Iyi ni injyana ikomeye ku murimo wacu. Kuba kwa KGM mu Burasirazuba bwa Afurika — mu Rwanda, Kongo, Burundi, Uganda, Tanzaniya, Kenya — si ugutemba kw'inyigisho kuva ahantu hamwe ijya henshi gusa. Bigenewe kuba urusobe rw'abavandimwe na bashiki bacu bikoreranira imitwaro ku mipaka. Itorero rya Antiyokiya ritwigisha riti: iyo inzara ije ku itorero rya mushiki wawe, ntutegereza. Utanga uko ubishoboye. Kandi wohereza abayobozi wizeye kurusha abandi kubigezayo.
IGICE CYA 3 — MENYA IJAMBO: INYIGISHO Y'IBANZE
1\. Itorero risanzwe rigomba kwiga guha umugisha ibyo Imana ikora mu hantu hashya
Igihe gikomeye cy'itorero ry'i Yerusalemu ni igihe bahagaritse kunenga Petero bagahimbaza Imana kubera Abanyamahanga. Amatorero akuze — nka Potter’s Wheel kandi nka rya torero ry'i Yerusalemu — agomba guhora yiteguye kumenya icyo Umwuka akora mu hantu hatunguranye. Imyifatire yo kunenga igomba gusimburwa n'imyifatire yo guha umugisha aho ubuntu bukorera by'ukuri.
2\. Inyigisho zihoraho zubaka amatorero akomeye
Antiyokiya yagize “umwaka wose” wa Barinaba na Sawuli bigisha. Guhinduka konyine ntikubyara abigishwa bakuze. Guhindura abantu abigishwa bisaba inyigisho yihangana kandi ikomeza. Porogaramu ya School of Service, iya Potter’s School of Service, n'umurimo wo kubwiriza buri cyumweru w'itorero rifite ubuzima — byose bihagaze mu murongo wa Antiyokiya. Ntugasuzugure umurimo muremure, utuje wo kwigisha.
3\. Isi izatwita izina rya Shebuja
“Umukristo” mbere na mbere yari izina ryahawe abigishwa n'abari hanze. Abizera si bo baryihimbye. Umuryango wabakikije wararihimbaye kuko ubuzima bw'abizera bwerekezaga kuri Kristo mu buryo bugaragara. Tugomba kwibaza: iyo abaturanyi bacu, abo dukorana, n'abo mu miryango yacu barebye ubuzima bwacu, baduhimbira irihe zina? Ese tugaragara nk'Abakristo — abantu ba Kristo — mu buryo dukunda, tuvuga, dukora, kandi tubabarira?
IGICE CYA 4 — WIRINGIRE UMWUKA: INYIGISHO Y'IBANZE
1\. Umwuka akoresha abigishwa batavuzwe amazina gutera amatorero mashya
Abagabo b'i Kupuro n'i Kirene babanje kubwiriza Abagiriki muri Antiyokiya ntibavuzwe amazina mu Byanditswe. Umwuka akoresha abizera basanzwe, batavuzwe amazina, gukora umurimo udasanzwe. Niba warigeze kumva umurimo wawe ari muto cyane, utazwi, wihishe cyane — ongera usome Ibyakozwe n'Intumwa 11. Ijuru rizi amazina. Imbuto zizaramba kurusha amazina.
2\. Umwuka yohereza abahumuriza mbere y'abanyamayeri
Yerusalemu yashoboraga kohereza umuntu w'ingamba muri Antiyokiya — umuntu wo gusuzuma, gutunganya, no gutanga raporo. Bohereje umuhumuriza. Injyana y'Umwuka ni ugutangira no guhumuriza, hanyuma hakongerwaho inyigisho. Amatorero menshi afite ingamba zose zikwiriye ariko nta guhumuriza afite. Ba Barinaba mbere.
3\. Umwuka akangura gutanga kurenga imipaka
Ubuhanuzi bwa Agabo ntibwari amakuru gusa — bwari umuhamagaro wo gukora. Umwuka ntakangura ibibwirizwa gusa, ahubwo akangura n'amaturo. Itorero ryuzuye Umwuka ni itorero ritanga. Igihe cyose wumva Umwuka akorera mu iteraniro ryanyu, reba n'ugutanga — si ku nyubako yanyu gusa, ahubwo no ku bavandimwe na bashiki bacu bari kure ushobora kutazahura na bo kugeza mu iteka.
Ijambo n'Umwuka mu Ibyakozwe n'Intumwa 11 — Iruhande ku rundi
Petero asubiramo inkuru ya Koruneliyo intambwe ku yindi ahereye ku byo yanyuzemo no ku Byanditswe, agashimangira ubutumwa bushya mu masezerano ya kera (Ibyakozwe n'Intumwa 11:4-17). | Umwuka yamanukiye ku Banyamahanga “nk'uko yatumanukiyeho mbere,” agaragaza ubumwe (Ibyakozwe n'Intumwa 11:15-17).
Itorero ry'i Yerusalemu rihimbaza Imana riti: “n'Abanyamahanga Imana yabahaye kwihana kubazanira ubugingo” (Ibyakozwe n'Intumwa 11:18). | Umwuka acecekesha kunenga akoresheje gihamya y'umurimo we bwite (Ibyakozwe n'Intumwa 11:18).
Barinaba na Sawuli baha Antiyokiya “umwaka wose” w'inyigisho zihoraho (Ibyakozwe n'Intumwa 11:26). | Ukuboko k'Umwami kuba kumwe n'ababwiriza batavuzwe amazina, abantu benshi barizera (Ibyakozwe n'Intumwa 11:21).
Abigishwa bitwa Abakristo bwa mbere muri Antiyokiya — umuryango mushya uhabwa Izina rishya mu ruhame (Ibyakozwe n'Intumwa 11:26). | Umwuka akangura ituro ry'ubufasha mu gihe cy'inzara binyuze kuri Agabo, itorero ryoherereza imfashanyo kuri Barinaba na Sawuli (Ibyakozwe n'Intumwa 11:27-30).
IGICE CYA 5 — KUREMERA KRISTO MU MWIZERA
Ibyakozwe n'Intumwa 11 biremera Kristo muri twe mu buryo butatu:
Kristo aremerwa muri twe iyo twihutira guha umugisha ibyo Imana ikora mu hantu tutari twiteze. Reka kurengera umupaka wawe wa kera. Tangira guhimbaza ubuntu bukorera mu hantu hashya, n'ubwo byagutungura.
Kristo aremerwa muri twe iyo twiyemeza inyigisho zihoraho. Antiyokiya yubatswe ku mwaka wose w'inyigisho za Bibiliya. Wubahe umurimo utinda. Guma mu Ijambo.
Kristo aremerwa muri twe iyo twohereza kurenga intera. Igikorwa mpuzamahanga cya mbere cya Antiyokiya cyari ituro ry'ubufasha. Ba itorero ritanga ku mipaka, rikarenga inkuta zaryo.
IGICE CYA 6 — IBIBAZO BYO KUGANIRAHO
Uze witeguye gusubiza. Uze witeguye gutega amatwi.
1\. Ni he mu buzima bwawe cyangwa mu itorero wihutiye kunenga ibyo Imana ikora mu hantu hashya cyangwa mu bantu bashya? Byasa bite guhimbaza aho kunenga?
2\. Umuntu utazi aramutse akurikiranye ubuzima bwawe bwa buri munsi icyumweru kimwe, yakwita “uwa Kristo”? Yakuvuga ate, kandi iryo zina ni ryo wifuza?
3\. “Abigishwa batavuzwe amazina b'i Kupuro n'i Kirene” mu itorero ryawe ni bande — abagaragu batuje bakora umurimo ukomeye w'Injili batamenyekana? Wabubaha ute?
4\. Ni he Umwuka aguhamagarira kuba Barinaba — kujya gushaka umuntu wari waroherejwe iwabo igihe runaka ukamugarura mu mutima w'umurimo?
5\. Icyitegererezo cya Antiyokiya cyo gufasha kurenga intera gihindura gute uko utekereza ku gutanga kw'itorero ryawe — ku butumwa, ku bizera barenganywa, ku matorero akennye ahandi?
IGICE CYA 7 — UMUKORO W'ICYUMWERU
Mbere y'isomo ritaha, fata umwanya kuri ibi bikurikira:
• Soma Ibyakozwe n'Intumwa 12 witegura Isomo rya Cumi na Kabiri.
• Fata mu mutwe Ibyakozwe n'Intumwa 11:23-24 cyangwa Ibyakozwe n'Intumwa 11:26.
• Senga buri munsi muri iki cyumweru uti: “Mwami, ndi nde ngo ntekereze ko nabasha kukubuza?” Musabe kukwereka umurimo mushya w'ubuntu warwanyaga.
• Menya “Sawuli uri i Taruso” umwe mu rusobe rwawe — umwizera washyizwe ku ruhande, wihishe, cyangwa woherejwe iwabo — ushake uburyo bwo kumugarura mu murimo.
• Fata intambwe imwe ifatika yo gutanga kurenga intera: ku mumisiyoneri, itorero rirenganywa, cyangwa itorero rya mushiki wanyu mu kindi gihugu.
ISENGESHO RISOZA
ISENGESHO RYO GUSENGA MU IJWI RYUMVIKANA MURI IKI CYUMWERU
Data, uri gukora ibintu ahantu ntarabona no mu bantu ntarahesha icyubahiro. Mbabarira kuba naranenze ibyo uha umugisha. Mbabarira kuba nararinze imipaka wamaze kwambuka.
Ngira Umukristo wa Antiyokiya — ukunda mu mico myinshi, ukomeza mu nyigisho, utanga kurenga intera. Ngira Barinaba — wishimira kubona ubuntu bwawe, witeguye gushaka uwihishe, witeguye guhumuriza n'umutima wanjye wose.
Reka itorero ryacu rigaragare neza nk'abantu ba Kristo. Reka isi iduhimbe izina kuko idashobora kwirengagiza ibyo ukora muri twe. Kandi uduhe umutima wo kohereza ubufasha ku bavandimwe na bashiki bacu bababaye aho bari hose. Mu Izina rya Yesu, Uwo dufite Izina rye, amen.
ISOMO RIKURIKIRA
Isomo rya Cumi na Kabiri — Ibyakozwe n'Intumwa 12
Itorero Risenga n'Umwami Ugwa: Inzugi z'Ibyuma, Utuzu tw'Imbohe Turimo Ubusa, n'Iherezo rya Herode